صکوک، اوراق بهادار مبتنی بر عقود اسلامی است که دارندگان آن بهصورت مشاع مالک یک دارایی یا منافع حاصل از آن میشوند. تفاوت بنیادی صکوک با اوراق قرضه متعارف در همینجاست: صکوک بر پایه یک دارایی یا معامله واقعی طراحی میشود، نه صرفاً بر پایه یک رابطه قرض و بهره.
برای شرکت متقاضی، مزیت عملی این ابزار روشن است: امکان جذب منابع کلان با سررسید چندساله، بدون نیاز به واگذاری مالکیت شرکت و بدون وابستگی به سقف اعتباری یک بانک.
پنج ابزار زیر بیشترین کاربرد را در تأمین مالی بنگاههای اقتصادی دارند:
بر پایه خرید و فروش اقساطی کالا طراحی میشود. نهاد واسط با وجوه جمعآوریشده، کالای مورد نیاز بانی را نقداً خریداری و بهصورت اقساطی و با سود مشخص به او واگذار میکند.
مناسب چه شرکتی است: بنگاههایی که به سرمایه در گردش نیاز دارند یا قصد خرید مواد اولیه، تجهیزات و کالا دارند. این ابزار به دلیل انعطاف بالا و پیشنیاز سادهتر، رایجترین نوع صکوک در بازار سرمایه ایران است.
بر پایه عقد اجاره طراحی میشود. دارایی مشخصی از بانی به نهاد واسط منتقل و سپس به خود او اجاره داده میشود؛ اجارهبها منبع پرداخت سود دارندگان اوراق است و در پایان، دارایی به بانی بازمیگردد.
مناسب چه شرکتی است: شرکتهایی که دارایی فیزیکی مشخص، قابل ارزشگذاری و بدون بار حقوقی دارند؛ مانند ساختمان، ماشینآلات یا تجهیزات. مزیت مهم این است که بانی همچنان از دارایی استفاده میکند و تنها آن را به نقدینگی تبدیل کرده است.
دارنده اوراق، مالک مقدار معینی از منافع یا خدمات آتی یک دارایی میشود؛ برای نمونه، درآمد آتی حاصل از یک خط تولید یا یک امتیاز خدماتی مشخص.
مناسب چه شرکتی است: بنگاههایی با جریان درآمدی آتی قابل پیشبینی و مستندسازی، که ترجیح میدهند بهجای واگذاری خود دارایی، منافع آینده آن را پیشفروش کنند.
نوعی پیشفروش است: خریدار وجه را امروز نقداً میپردازد و کالا در سررسید آینده تحویل داده میشود. کارکرد آن دقیقاً برعکس فروش نسیه است.
مناسب چه شرکتی است: تولیدکنندگانی با محصول استاندارد، قابل توصیف دقیق و قابل تحویل در آینده؛ بهویژه در صنایع پتروشیمی، فلزات، معدن و فرآوردههای نفتی.
قدیمیترین و شناختهشدهترین ابزار بدهی بازار سرمایه ایران است و برای تامین مالی طرحهای مشخص عمرانی، تولیدی و خدماتی به کار میرود؛ دارندگان اوراق در سود حاصل از اجرای طرح شریک میشوند.
مناسب چه شرکتی است: بنگاههایی که پروژه مشخص و تعریفشدهای دارند و میتوانند مصرف منابع را به همان طرح گره بزنند.
انتخاب ابزار، تصمیمی سلیقهای نیست. سه پرسش زیر معمولاً پاسخ را مشخص میکند:
1.منابع را صرف چه کاری میکنید؟ سرمایه در گردش و خرید کالا به مرابحه میرسد؛ اجرای یک طرح مشخص به مشارکت.
2.چه دارایی یا محصولی برای پشتوانه دارید؟ دارایی فیزیکی قابل واگذاری به اجاره میرسد؛ محصول استاندارد قابل تحویل به سلف موازی؛ جریان درآمد آتی به منفعت.
3.بازپرداخت از کجا تأمین میشود؟ ساختار پرداخت سود و اصل باید با الگوی جریان نقدی شرکت هماهنگ باشد، نه برعکس.
در عمل، بسیاری از شرکتها با ابزاری وارد فرآیند میشوند که با ساختار داراییشان همخوان نیست و در مرحله بررسی مستندات متوقف میشوند. بررسی این سه پرسش پیش از شروع، معمولاً چند ماه از فرآیند کم میکند.
صرفنظر از نوع ابزار، انتشار صکوک نیازمند مجموعهای از ارکان است که هرکدام نقش مشخصی دارند:
•بانی: شرکت متقاضی تأمین مالی که منابع را دریافت و بازپرداخت میکند.
•نهاد واسط: نهادی که اوراق را منتشر میکند و دارایی مبنای انتشار را نگهداری میکند.
•ضامن: تضمینکننده پرداخت اصل و سود اوراق در سررسید.
•متعهد پذیرهنویسی: خریدار باقیمانده اوراق در صورت عدم استقبال کامل بازار.
•بازارگردان: تأمینکننده نقدشوندگی اوراق در بازار ثانویه.
•امین و حسابرس: نظارت بر رعایت مفاد و حفظ حقوق دارندگان اوراق.
تامین این ارکان و هماهنگی میان آنها، در عمل زمانبرترین بخش فرآیند است؛ بهویژه تامین ضامن، که برای بسیاری از شرکتها گلوگاه اصلی به شمار میرود.
1. امکانسنجی و انتخاب ابزار: بررسی صورتهای مالی، توان بازپرداخت و ساختار داراییها.
2. طراحی ساختار مالی: تعیین مبلغ، سررسید، نرخ و الگوی بازپرداخت.
3. تأمین ارکان: هماهنگی با ضامن، بازارگردان، امین و متعهد پذیرهنویسی.
4. تهیه و ارائه مستندات: تنظیم بیانیه ثبت و گزارش توجیهی و ارائه به سازمان بورس.
5. اخذ موافقت اصولی و مجوز انتشار: پیگیری تا صدور مجوز نهایی.
6. عرضه و پذیرهنویسی: عرضه اوراق در بازار و جذب منابع.
7. پایش تا سررسید: بازارگردانی و مدیریت پرداخت سودهای دورهای.
• صورتهای مالی حسابرسیشده سه دوره اخیر
• گزارش توجیهی طرح و برنامه مصرف منابع
• مستندات مالکیت دارایی مبنای انتشار
• صورتجلسه هیئتمدیره درباره تصمیم انتشار اوراق
• اساسنامه و آخرین تغییرات ثبتی شرکت
• مستندات مربوط به ضامن و وثایق
شرکت تأمین سرمایه در این مسیر چند نقش همزمان بر عهده میگیرد: مشاور عرضه در انتخاب ابزار و طراحی ساختار، متعهد پذیرهنویسی برای حذف ریسک عدم فروش، و بازارگردان برای حفظ نقدشوندگی اوراق پس از عرضه.
برای شرکتی که نخستین بار وارد این فرآیند میشود، بیشترین ارزش این همکاری در مرحله ابتدایی است: انتخاب ابزاری که با ساختار دارایی و جریان نقدی شرکت همخوان باشد و تنظیم مستنداتی که در نخستین بررسی ایراد نگیرد.
اوراق قرضه بر پایه رابطه قرض و بهره طراحی میشود، اما صکوک بر پایه یک دارایی یا معامله واقعی شکل میگیرد و دارندگان آن بهصورت مشاع مالک آن دارایی یا منافع آن هستند.
اوراق مرابحه، به دلیل انعطاف در کاربرد و پیشنیازهای سادهتر نسبت به سایر ابزارها، رایجترین گزینه برای تأمین مالی بنگاههای اقتصادی است.
خیر. بسیاری از شرکتهای سهامی خاص و عام غیربورسی نیز با تأمین ارکان لازم، اوراق منتشر میکنند. با این حال، پذیرش در بورس یا فرابورس معمولاً فرآیند را سادهتر و هزینه تأمین مالی را کمتر میکند.
زمان اجرا به کامل بودن مستندات، نوع ابزار و مدت بررسی مراجع بستگی دارد. تأمین ارکان انتشار و آمادهسازی مستندات مالی، بیشترین سهم را در طول فرآیند دارند؛ به همین دلیل شروع زودهنگام مشاوره تأثیر محسوسی بر کوتاهشدن زمان کل دارد.
این دو مکمل یکدیگرند. صکوک مالکیت شرکت را تغییر نمیدهد اما تعهد بازپرداخت با سررسید معین ایجاد میکند؛ افزایش سرمایه تعهد بازپرداخت ندارد اما مالکیت را رقیق میکند و اجرای آن معمولاً زمانبرتر است.
برای بررسی اینکه کدام ابزار با ساختار مالی شرکت شما همخوان است، کارشناسان تامین سرمایه طاووس خاورمیانه آماده ارائه مشاوره تخصصی و طراحی ساختار تامین مالی متناسب با پروژه شما هستند.
نویسنده
نسترن شریفیراد
رئیس حوزه مدیریت عامل
افزایش سرمایه، برخلاف انتشار اوراق، تعهد بازپرداخت ندارد و مستقیماً ساختار مالی شرکت را تقویت میکند. اما از چهار روش رایج آن، تنها دو روش نقدینگی تازه وارد شرکت میکنند. در این راهنما، تفاوت این روشها، مراحل اجرا و نکات مالیاتی را از نگاه شرکت متقاضی بررسی میکنیم.
ادامه مطلب
هر شرکتی که اوراق منتشر میکند یا افزایش سرمایه میدهد، با یک نگرانی روبهروست: اگر بازار استقبال نکند چه؟ تعهد پذیرهنویسی پاسخ همین نگرانی است؛ سازوکاری که ریسک فروشنرفتن اوراق را از دوش ناشر برمیدارد و به یک نهاد مالی منتقل میکند. در این راهنما میبینیم این تعهد دقیقاً چه میکند، چه تفاوتی با تعهد کوشش دارد و چه زمانی الزامی است.
ادامه مطلب
هر دو روش، سرمایهگذاری غیرمستقیم و تحت مدیریت حرفهایاند و هر دو مجوز رسمی میخواهند. اما از نظر مالکیت دارایی، حداقل سرمایه و میزان شخصیسازی، تفاوتهای اساسی دارند. در این راهنما این تفاوتها را بررسی میکنیم تا بدانید کدام گزینه با شرایط شما همخوان است.
ادامه مطلب