دگردیسی در ساختار بازار سرمایه؛ نگاهی به روند تحول صندوقهای سرمایهگذاری در ایران و جهان
به گزارش پایگاه خبری بازار سرمایه ایران(سنا)، وحید ویسیزاده مدیر سرمایهگذاری و تحلیل بازار تامین سرمایه طاووس خاورمیانه در مقاله خود نوشته است:
صندوقهای سرمایهگذاری در سالهای اخیر نقش خود را گسترش داده و به یکی از ستونهای اصلی بازار سرمایه ایران تبدیل شدهاند. رشد سرمایهگذاری غیرمستقیم و استقبال از صندوقهای قابل معامله (ETF) باعث شده است تا این صنعت نقش بسیار مهمی در جذب منابع مالی، مدیریت نقدینگی و عمیقتر شدن بازار داشته باشد. با این حال، از اوایل سال ۱۴۰۰، به ویژه در بخش صندوقهای سهامی، شاهد تغییر مهمی بودهایم؛ در حالی که سرمایهگذاری مستقیم نسبت به دهه قبل کاهش یافته و درآمدهای صنعت کارگزاری افت کرده است، بخش مدیریت داراییهای غیرمستقیم با قدرت بیشتری به مسیر خود ادامه میدهد.
برای درک بهتر این موضوع، کافی است بدانیم که تا پایان خرداد سال ۱۴۰۵، تعداد انواع صندوقهای فعال در بازار سرمایه به ۵۶۳ صندوق رسید. در این زمان، ارزش داراییهای تحت مدیریت (AUM) آنها حدود ۳۱،۴۹۸ هزار میلیارد ریال (نزدیک به ۳،۱۵۰ هزار میلیارد تومان) برآورد میشود.
صندوقهای درآمد ثابت؛ ستونهای اصلی اما بدون رشد واقعی
بر اساس آخرین آمارهای منتشر شده در خرداد ۱۴۰۵، صندوقهای سرمایهگذاری در اوراق بهادار با درآمد ثابت همچنان بخش اصلی این صنعت را تشکیل میدهند. این بخش با ۱۶۴ صندوق فعال، حدود ۶۵ درصد از کل داراییهای تحت مدیریت صندوقهای بازار سرمایه (معادل ۱۶،۳۵۸ هزار میلیارد ریال) را در اختیار دارد. این صندوقها که گزینهای امن برای سرمایهگذاران محتاط به شمار میروند، سرمایههای خود را بیشتر در اوراق بدهی دولتی، اسناد خزانه و سپردههای بانکی سرمایهگذاری میکنند.
با وجود این، بررسیها نشان میدهد نسبت داراییهای این صندوقها به کل نقدینگی کشور اندکی بیش از ۸ درصد است. این نسبت در سالهای اخیر تقریباً ثابت مانده است که نشان میدهد رشد داراییهای این صندوقها بیشتر اسمی بوده تا واقعی، به زبان ساده، صندوقهای درآمد ثابت هنوز نتوانستهاند در رقابت با بانکها برای جذب سپردههای مردمی، سهم بیشتری از بازار را به خود اختصاص دهند.
از مجموع منابع در دسترس این صندوق ها حدود ۵۰ درصد در سپردههای بانکی (بهرغم حد نصاب حداکثری ۳۵ درصد)، ۲۴ درصد در اوراق دولتی و شهرداری، ۱۷ درصد اوراق شرکتی و مابقی در سهام و صندوقهای کالایی و سایر ابزراهای با ماهیت درآمد ثابت سرمایهگذاری شده است، ترکیب دارایی اشاره شده نشان میدهد بیش از نیمی از ظرفیت این صندوقها هم بهطور غیرمستقیم در قالب سپردهگذاری به بازار پول بازمیگردد و حدود یک چهارم هم صرف تامین مالی دولت و نهادهای عمومی میشود، در واقع بهطور حدودی یک چهارم از منابع این صندوقها صرف تامین مالی مستقیم مبتنی بر ابزارهای توسعه یافته درون بازار سرمایه میشود که این موضوع نشان دهنده ظرفیت توسعه این بخش در صورت کاهش فشار تامین مالی نهادی در بازار سرمایه، افزایش استقلال از شبکه بانکی در جذب منابع در صورت افزایش هر چه بیشتر ضریب نفوذ این صندوقها در بین مردم است.
در مقایسه با بازارهای جهانی، میبینیم که صندوقهای درآمد ثابت در ایران بیشتر روی ابزارهای داخلی با سودهای تقریباً تضمینشده تمرکز دارند. اما در بازارهای جهانی تنوع بسیار بیشتری وجود دارد و صندوقها از اوراق شرکتی و ابزارهایی با ریسک اعتباری بالاتر نیز استفاده میکنند تا بازده بهتری خلق کنند. به نظر میرسد زمان آن فرا رسیده است که سیاستگذاران با استفاده از تجربههای جهانی، راه را برای تنوع بخشیدن به سرمایهگذاریهای این نهادهای مالی هموار کنند.
تنوعبخشی در سبد دارایی؛ از موتورهای محرک سهام تا صندوقهای تخصصی
صندوقهای سهامی که با ۱۷۷ صندوق فعال، حدود ۱۴ درصد از داراییهای صنعت را به خود اختصاص دادهاند، موتور محرک و ابزار اصلی مشارکت در رشد بازار سهام به شمار میروند؛ هرچند که در دورههای اصلاحی بازار، به طور طبیعی افت بیشتری را نیز تجربه میکنند. در این میان، صندوقهای مختلط به عنوان گزینهای متعادلتر عمل میکنند و صندوقهای شاخصی نیز با هزینه مدیریت پایینتر، انتخابی سنجیده برای سرمایهگذاران بلندمدت محسوب میشوند.
علاوه بر این، توسعه صندوقهای بخشی در سالهای اخیر، امکان سرمایهگذاری تخصصی در صنایعی مانند پتروشیمی، فلزات و بانکداری را فراهم آورده است. با این وجود، اگر نگاهی به سطح جهانی بیندازیم، میبینیم که صندوقهای سهامی و قابل معامله، دسترسی گستردهتری به بازارهای بینالمللی و تنوع جغرافیایی بالاتری را برای سرمایهگذاران به ارمغان میآورند؛ قابلیتی که در ایران، به دلیل سایه سنگین تحریمها، از دست رفته و تمرکز سرمایهگذاری صرفاً به سهام شرکتهای داخلی محدود شده است.
صندوقهای اهرمی؛ شتابدهندههای بومی و تفاوت رویکرد با بازارهای جهانی
صندوقهای اهرمی یکی از ابزارهای نوین و پرطرفدار بازار سرمایه هستند که ساختاری دوگانه دارند: واحدهای عادی (کمریسک با کف و سقف سود ثابت) و واحدهای ممتاز (با ریسک و بازده بالاتر). در ایران، این نیروی اهرمی عمدتا از طریق منابعی تأمین میشود که توسط سرمایهگذاران واحدهای عادی (به عنوان قرضدهنده) وارد صندوق شده است و مدیر صندوق، این منابع را مستقیم در دارایی پایه (سهام) سرمایهگذاری میکند. نکته قابل تأمل این است که هرچند ساختار کلی سبد سهام این صندوقها تا حدودی مبتنی بر شاخص است، اما لزوماً شاخص کل بورس را به صورت دقیق رهگیری نمیکنند. در واقع، مدیریت این صندوقها در ایران رویکردی فعالانهتر دارد و گاهی داراییها به سایر کلاسهای سرمایهگذاری نیز هدایت میشوند.
در نقطه مقابل، در بازارهای مالی توسعهیافته، مکانیزم ایجاد اهرم کاملا متفاوت است. به عنوان نمونه، صندوقی مانند Invesco QQQ با حدود ۳۶ میلیارد دلار دارایی تحت مدیریت، اهرم خود را غالباً از طریق قراردادهای مشتقه مانند «معاوضه بازده کل» (Total Return Swaps – TRS) بر روی شاخص نزدک۱۰۰(NASDAQ-۱۰۰) تأمین میکند. در این ساختار جهانی، نرخ ضمنی وامگیری برای سرمایهگذاران، معادل همان نرخ مستتر در قراردادهای مشتقه است.
این صندوقهای بینالمللی معمولاً با هدف کسب بازده روزانه ۲ یا ۳ برابر شاخص مدنظرشان و بیشتر برای معاملات کوتاهمدت طراحی شدهاند. دستاورد مهم این ساختار آن است که با اتخاذ موقعیت معاملاتی بر روی ابزارهای مشتقه به جای خرید و فروش مستقیم خود سهام، در روزهای نزولی و پرالتهاب، فشار فروش مستقیمی ایجاد نمیکنند و موجب تأثیر منفی و نامطلوب بر کلیت بازار (Market Impact) نمیشوند.
صندوقهای بازارگردانی و سرمایه گذاری جایگزین؛ لنگرهای نقدشوندگی و سپرهای تورمی
در ادامه بررسی وضعیت صنعت مدیریت دارایی، به صندوقهای بازارگردانی میرسیم. در حال حاضر ۱۱۸ صندوق بازارگردانی فعال در بازار حضور دارند که ارزش داراییهایشان رشد قابلتوجهی را ثبت کرده است. این صندوقها نقش بسیار مهمی در حفظ نقدشوندگی بازار و کاهش نوسانات قیمت سهام ایفا میکنند.
از سوی دیگر، صندوقهای سرمایهگذاری جایگزین شامل صندوق های کالایی، انرژی، املاک مستغلات، جسورانه، پروژه ای و...به دلیل ماهیت تنوع بخشی و کاهش ریسک و سپری در برابر تورم و نوسانات ارزی دارند در سالهای اخیر محبوبیت زیادی پیدا کردهاند. بیشترین سهم در این گروه در اختیار صندوقهای مبتنی بر گواهی سپرده طلا(بیش از ۶۰۰ هزار میلیارد تومان AUM) است؛ با این حال، صندوقهای مبتنی بر نقره، زعفران، مس، انرژی، املاک و مستغلات و سایر ابزارها سرمایه گذاری جایگزین نیز در مسیر توسعه قرار دارند.
تفاوتهای ساختاری با بازارهای جهانی
اگر بخواهیم ساختار صندوقها در ایران را با بازارهای جهانی مقایسه کنیم، تفاوتهای معناداری به چشم میخورد. در بازار ایران، تأکید بیشتر بر سادگی، تضمین نسبی سود (بهویژه در واحدهای عادی صندوقهای اهرمی و صندوقهای درآمد ثابت) و تمرکز اجباری بر داراییهای ریالی داخلی به دلیل سایه تحریمها است. همچنین در ایران، رویکرد غالب بر خرید مستقیم خود دارایی پایه است تا گرفتن موقعیت در قراردادهای مشتقه.
اما در بازارهای جهانی داستان متفاوت است؛ آنها از ابزارهای مشتقه پیشرفته، اهرمهای ترکیبی (Synthetic Leverage) از طریق قراردادهای معاوضه و آتی و تنوع جغرافیایی گسترده بهره میبرند. استراتژیهای پیچیدهتری نظیر صندوقهای پوشش ریسک (Hedge Fund)، صندوق خصوصی (Private Equity) پیشرفته، صندوقهای املاک و مستغلات (REITs) متنوع، صندوقهای قابل معامله معکوس (Inverse ETFs) و صندوقهای اهرمی با بهروزرسانی روزانه قراردادهای داخلی، در جهان بسیار رایج است. بسیاری از این ابزارهای پیشرفته به دلیل محدودیتهای قانونی، مقرراتی، تحریمها و البته سطح توسعهیافتگی بازار، در ایران حضور کمرنگی دارند یا اصلاً وجود ندارند.
در مسیر تکامل؛ افق روشن سرمایهگذاری غیرمستقیم
صنعت صندوقهای سرمایهگذاری ایران، با دارایی بیش از ۳۱۵۰ همت، در حال حرکت به سمت بلوغ است. هرچند که درآمد ثابتها همچنان ستون اصلی مدیریت دارایی در کشور به شمار میآیند، اما رشد در ابزارهای جدیدتری مانند صندوقهای اهرمی، بازارگردانی، کالایی، بخشی و صندوقهای قابل معامله (ETF) با قدرت ادامه دارد.
درک این تفاوتها با بازارهای جهانی میتواند به سرمایهگذاران کمک کند تا تصمیمات هوشمندانهتری بگیرند. انتظار میرود با ثبات اقتصادی و ظهور نوآوریهای مالی، روند سرمایهگذاری غیرمستقیم همچنان افزایشی باشد و صندوقها نقش بسیار بزرگتری در مدیریت ریسک، جذب پساندازها و تأمین مالی اقتصاد ایران بر عهده بگیرند.